گروه اموزش ابتدایی دانشگاه ازاد رودان

پنج  نظريه در رويكردهاي برنامه هاي درسي   *1- ديدگاهي كه به رشد و توسعه فرآيندهاي ذهني و عقلي مبتني است . در اين ديدگاه معتقدند كه برنامه هاي درسي  بايد طوري تدوين شود كه منجر به توسعه فرآيندهاي ذهني و عقلي فراگيران شوددو وظيفه اساسي مدارسالف- مدارس بايد فراگيران را با چگونگي يادگرفتن آشنا كند . به عبارت ديگر مدارس موظفند كه چگونه ياد گرفتن را به دانش آموزان بياموزند.ب- مدارس بايد شرايطي را مهيا كنند كه تا فراگيران تحت آن شرايط بتوانند به فرآيندهاي عقلي دست پيدا كنند.رويكردهاي برنامه هاي درسي *

2- ديدگاهي كه به فرآيندهاي مسائل اجتماعي و فعاليتهاي مبتني بر آن تأكيد دارد.بر سه اصل استوار است الف- نظريه هاي اجتماعي بايد به نقش هاي اجتماعي يا حوزه هاي زندگي اجتماعي و موقيعت هاي پايدار زندگي انسانها به عنوان موجود اجتماعي در نظر بگيرد.سه اصل نظریه اجتماعیب- نظريه هاي برنامه هاي درسي بايد حول جنبه ها يا مسائل اجتماعي و زندگي اجتماعي فراگيران تدوين شود .سه اصل نظریه اجتماعیج- نظريه هاي بازسازي اجتماعي كه مي گويند بهسازي اجتماع از طريق درگير كردن مستقيم فراگيران و مدارس با نقش ها و كاركردهاي آن بايد هدف اصلي برنامه هاي درسي باشد.
3-ديدگاهي كه به نيازها و علايق فراگيران توجه مي كند برنامه هايي كه به نيازها و علايق فردي تاكيد مي كند ، در اين ديدگاه سعي مي شود مبتني بر نياز هاي فراگيران برنامه ها را تنظيم نمايند  هماهنگی نیاز فراگیرانالف - طرح برنامه بر اساس نيازها و علايق فراگيران باشد.ب- برنامه داراي قابليت انعطاف باشد .ج- آموزش به صورت فردي و معلم نقش راهنما را در آن ايفا كند.

4- ديدگاهي كه بر موضوعات علمي تأكيد نمايد در اين ديدگاه معتقدند كه برنامه هاي درسي بايد طوري تدوين شود كه به ديسپلين هاي مختلف توجه شود . بدين ترتيب برنامه حول سوژه هاي مختلف كه مبتني بر ميراث فرهنگي آن اجتماع است مي بايستي تدوين شود . (ديسپلين درسي = نظم درسي ، موضوع هاي درسي)ديسپلين هاي درسي علوم تجربي (زيست شناسي  ، زمين شناسي ، فيزيك ، شيمي و ...) - علوم انساني (ادبيات ، جامعه شناسي ، جغرافيا و ...)- علوم هنري (تئاتر ، سينما ، نقاشي ، خوشنويسي و ...)

5- ديدگاهي كه به برنامه ريزي و به شكل يك نظام يا سيستم توجه مي كند .رويكردي كه برنامه درسي را به صورت يك نظام توصيف مي كند . در اين رويكرد برنامه درسي عبارتست از پيش بيني مجموعه فرصت هاي يادگيري كه در پي آن تحقق هدف هاي آموزشي حاصل مي شود. نظام عبارتست از مجموعه اي از عوامل كه به يكديگر وابسته هستند و به شكلي منطقي با يكديگر ارتباط دارنددر برنامه ريزي به صورت يك نظام معمولاً چند عامل به شرح ذيل وجود دارد.درونداد   - فرايند  - خروجيتحلیل محتوی سازماندهي محتوا§      علاوه بر ضرورت توجه به انتخاب محتوا لازم است سازماندهي آن نيز به صورت مناسب انجام شود. ممكن است يك محتواي خوب بدون سازماندهي مناسب، در يادگيري مؤثر نباشد. سازما ندهي محتوا يعني ترتيب ارائه محتواي آموزشي بر پايه ملا كهايي مشخص

ملاكهاي سازماندهي محتوا.

توالي: كدام محتواي يادگيري بايد در پي كدام مطلب بعدي قرار گيرد توالي يعني اينكه محتوي درسي و تجربيات يادگيري بايد به چه ترتيبي تنظيم و تهيه شود. (ارائه) اين اصل به ما مي گويد با توجه به ماهيت و ساختار موضوعات علمي مي توان به شكلهاي مختلفي انجام شود پنج اصل مهم در توالی§  الف- از ساده به مشكل باشد. §  ب- از كل به جز باشد. §  پ- داراي ترتيب زماني باشد. §  ت- از معلوم به مجهول حركت كند. § ث- آموزش همراه با عمل باشد2

. تداوم:   انتقال يك نوع از تجربه هاي آموزشي طي يك دوره زماني معين. يك مطلب درسي هنگامي كه در برنامه هاي درسي در نظر گرفته مي شود به دنبال آنست كه چگونه امتداد پيدا كند و در دوره هاي بعدي به چه صورت بايد تكرار شود

3. وسعت•               برنامه درسي داراي گستردگي لازم باشد. وسعت در برنامه هاي درسي به اين نكته توجه دارد كه محتوا در مقاطع و سال هاي مختلف تحصيلي با چه نظم و چه عمقي بايد ارايه گردد . با توجه به اينكه ماهيت بعضي از مفاهيم درس به طوري است كه در يك كتاب نمي توان آنها را گنجاند . مثلاٌ پرورش تفكر انتقادي خارج از حوصله يك كتاب است و در يك كتاب نمي گنجد بنابراين بايد در چند كتاب اين مفهوم را ارايه نمود اين تكرار وسعت مي گويند

. تعادل        §بين محتوا و توان يادگيرنده.         §در محتواي درسي كه براي دانش آموزان مطرح مي شود همواره اين سوال مطرح است كه چطور مي توان ميان نيازهاي متفاوت فراگيران تعادل برقرار كرد نیازهای فراگیران در دوره ابتدایی§  مهم ترين آنها در دوره ابتدايي نياز به بازي ، نياز به محبت ، نياز به ابزار وجود مي باشد . نياز در دوره راهنمايي كه مهمترين آنها نياز به شخصيت است در دوره متوسطه نيازهاي متعددي دارند اما نياز به شغل ، محبوب اجتماع شدن ( اجتماعي شدن ) ، زندگي موفق بزرگسالي از موارد مهم مي باشد . 5

5. ارتباط§عمودي و افقی.§در اين مرحله به تنظيم ارتباط عمودي در تجارب يادگيري و نيز تنظيم افقي در سازماندهي محتوا نيازمنديم .§  تنظيم عمودي عبارتست از تنظيم محتوي يك درس با خودش در طول زمان (ترم ، سال ، دوره) مثلاً اگر فارسي كلاس اول راهنمايي را با فارسي دوم و سوم راهنمايي هماهنگ نماييم مي گويند تنظيم عمودي در فعاليت هاي يادگيري را راعايت نموده ايم .§ تنظيم افقي به تنظيم تجربيات فرد است از يك درس به ساير دروس كه در آن دوره ارايه مي شود مثلاً فارسي در دوره راهنمايي با ساير دروس بايد با يكديگر هماهنگ و سازگار انتخاب شود .

محتوای آشکار و محتوای پنهان •                             محتوی آشکار:تحلیل محتوا تنها به قواعد آشکار و مشخص درون متن می پردازد که به راحتی می توان انها را تشخیص داد و نیازی به تفکر نمی باشد2- محتوی پنهان: محتوای است که در متن مستتر است  وذهنیت محقق را وادار به تفکر می کند تا موارد مورد نظر را دریافت کرده و برای خود تجزیه و تحلیل نماید و سپس نتیجه گیری لازم را در این زمینه داشته باشدبه نظر شما کدام محتوی مهم تر می باشد

جایگاه تحلیل محتوا در تقسیم بندی روش های تحقیق:•                             روش های تحقیق را بر اساس ملاک های مختلفی تقسیم بندی می کنند. مهمترین ملاک های مورد استفاده در این تقسیم بندی ها عبارتند از:
- بر مبناي هدف- بر مبناي زمان- بر مبناي کاربرد- بر مبناي نحوه گردآوري داده ها - بر مبناي نوع داده ها- بر مبناي مكان

انجام  تحقيقات برمبناي هدف تحقيق§     

   -تحقيق بنيادی§  هدف اساسی این نوع تحقیقات آزمون نظریه ها ، تبیین روابط بین پدیده ها و افزودن به مجموعه دانش موجود در یک زمینه خاص است . تحقیقات بنیادی ،نظریه ها را بررسی کرده ،آنها را تایید ،تعدیل یا رد می کند . با تبیین روابط میان پدیده ها ،تحقیق بینیادی به کشف قوانین و اصول علمی می پردازد

2-تحقيق کاربردی هدف از تحقیق کاربردی به دست آوردن درک یا دانش لازم برای تعیین ابزاری است که به وسیله آن نیازی مشخص و شناخته شده بر طرف گردد در این نوع تحقیقات هدف کشف دانش تازه ای است که کاربرد مشخصی را درباره فراورده یا فرایندی در واقعیت را دنبال می کند. به عبارت دقیق تر تحقیق کاربردی تلاشی برای پاسخ دادن به یک معضل و مشکل عملی است که در دنیای واقعی وجود دارد  

-3- تحقيق و توسعهn          فرایندی است که به منظور تدوین و تشخیص مناسب بودن یک فرایند ، روش ها و برنامه های، شناسایی نیاز یا استعداد، پیدایش اندیشه ها ،آفرینش طراحی ،تولید ، معرفی و انتشار یک محصول و فرایند یا نظام فناوری تازه، انجام می شود. هدف اصلی فعالیت های R&Dنظریه پردازی یا آزمون نظریه نیست بلکه توسعه محصولات یا فرایندهای جدید، تدوین یا تهیه برنامه ها ، طرح ها وامثال آن است. به طوری که ابتدا موقعیت نامعین خاصی مشخص شده و بر اساس یافته های پژوهشی ، طرح یا برنامه ویژه آن تدوین و تولید می شود.تقسيم تحقيقات بر اساس زمانروش های تحقیق به دو دسته روش های تحقیقی گذشته نگر و آینده نگر تقسیم می شوند. به طور کلي، چنانچه داده‌هاي گردآوري شده در رابطه با رويدادهايي باشند که در گذشته رخ داده، طرح تحقيق را مي‌توان گذشته‌نگر تلقي کرد و در صورتي که داده‌هاي مورد نياز پژوهش‌گر، دربار رويدادهايي باشند كه پژوهش‌گر بايد رخداد آنها را طي دستکاري‌هايي نسبت به يک متغير به وجود آورد و يا به طور کلي، متغير مورد مطالعه چنان باشد که مشاهد آن در آيند ميسر باشد، در اين صورت، طرح پژوهشي، آينده‌نگر تلقي مي‌شودمدرسه چگونه نهادی است*مدرسه نهادی متشکل از عوامل سخت افزاری و نرم افزاری است که زمینه را برای تحقق و اهداف پیش بینی شده برای اموزش و پرورش فراهم می کند نظام مدرسه در برگیرنده ورودی و خروجی است
چهار عنصر اصلی در فرایند یادگیری *1) دانش اموز 2)معلم 3) محتوی اموزشی 4) وسایل اموزشی
کتاب درسی به عنوان اصلی ترین منبع و موثق ترین مرجع علمی و راهنمایی فعالیت های معلم و دانش اموز جهت تحقق اهداف اموزشی است*

اثرات ویژگی ها ظاهری کتاب درسی1)تسهیل یادگیری2)ایجاد تقویت انگیزه3)فراهم کردن شرایط تمرین و تکرار4)درک بهتر مفاهیم* 

  کتاب درسی یکی از عناصر سیسستم اموزشی است که به عنوان یک منبع و مرجع یادگیری از طریق ارائه اثر بخش محتوی اموزشی موجب انسجام و هدایت عوامل اموزشی و تسهیل جریان یاددهی و یادگیری می شودنقش و کارکرد کتاب درسی1- تقویت و تحکیم وحدت ملی2-ایجاد هماهنگی و انسجام3- مرجع علمی معتبر4-ارزشیابی آموزشی5-سنجش و ارزشیابی6- هدایت فرایند تدریس7-تسهیل یادگیریاجزای کتاب درسی  

  *الف)قالب و شکل ظاهری کتاب درسی شامل:جلد کتاب- قطع کتاب-جنس و نوع کاغذ –صفحه تصاویر    *ب)محتوی و ساختار کتاب شامل:بخش مقدماتی – بخش میانی – بخش پایانی
کارکرد های اصلی جلد کتاب    *محافظت از صفحه کتاب    *معرفی و شناسه کتاب*    عامل موثری در ایجاد انگیزهقسمت های جلد کتاب       *سطح روی جلد:شامل عنوان–نام مولف – ناشر – رشته- پایه        *عطف: بخشی از کتاب که مابین صفحه روی جلد و پشت جلد که به حجم ضخامت کتاب بستگی دارد*       پشت :به اندازه صفحه روی جلد و به همان جنس است معمولا از تصاویر و موضاعات مرتبط با عنوان استفاده می شود در پایین صفحه شماره شابک قرار دارد
قطع کتاباشاره به اندازه صفحه داردعلت اندازه قطع: الف)نمایش بصری که شامل حجم مطالب نوشتاری،اشکال،تصاویر ، جداول،نمودارها ب) ماهیت کتاب ، شرایط سنی و ترجیحات مصرف کننده گان جنس و نوع کاغذاز مرغوبترین نوع کاغذ اسفاده می کنیم که مرغوب ترین ان کاغذ 70 گرمی استصفحه       *صفحه شامل دو قسمت اصلی استالف)متن (نوع قلم- اندازه حروف- عناوین- کلمه ، سطر،جمله، پارگرافب)حاشیه ها( سبب جلب توجه ،زیباتر کردن کتاب،سهولت یادگیریتصاویرجدول-نمودار- عکس و فیلم   *میزان تصاویر مندرج در کتاب های درسی دوره ابتدایی نزدیک به هفتاد درصد می باشدمهمترین اصول استفاده از تصاویرتناسب با محتوی کتاب تناسب با فهم فراگیرانتناسب با حجم  و متن صفحهرعایت سادگی و حذف اجزای غیر مهمبرجسته کردن اجزای مهمقرار گرفتن تصاویر در پشت زمینهفواید استفاده از تصاویر       *ایجاد انگیزه و جلب توجه        *افزایش جذابیت مطالب خواندنی        *افزایش یادگیری و تسهیل یادگیری       *تقویت سواد تصاویری       *نمایش نکات فنی       *کاهش زمان جهت مطالعه        *کاهش خستگیمحتوی و ساختار کتاب درسیالف) بخش مقدماتیب)بخش میانیج)بخش پایانیبخش مقدماتی کتاب شامل       *1)صفحه عنوان       *2)صفحه حقوق و کتاب شناسی       *3)فهرست عنوان       *4)پیشگفتار       *5)مقدمه        *6)سحنی با دبیرانفواید مقدمه   *نکات کلیدی و مهم در رابطه با کل محتوی کتاب   *ایجاد آمادگی و زمینه ساز برای ورود به متناهداف کلی کتابانگیزه لازمساختار فصل بندی کتابتعمیم اموخته های خودبخش میانی        *بخش مقدماتی متن: عنوان بخش – عناوین  فصول- اهداف آموزشی       *متن اصلی: تصاویر – طرح پرسش ها        *پایان بخش متن: خلاصه – جمع بندی و مرور فصلفواید سوالات متن درسموجب دقت و توجهبه کار بستن دانسته هاتامل و تفکررشد ذهنی و فکریتحریک حس کنجکاوی و تحلیل گریملاک سیاستگذاران در برنامه ریزی اموزشینیاز فراگیرانتوجه به ماهیت و ساختار  دانشتوجه به نیاز و ساختار جامعهویژگی های متن کتاباهداف اموزشی به اهداف صریح رفتاری تبدیل می شودنویسنده هدف اصلی را مد نظر قرار می دهدفعال کردن فراگیراناهمیت و ارزش مطالبچه نکاتی در جمع بندی باید رعایت شودساده و روشنمطالب و اصلی مهم باید باشدکوتاه و مختصرجملات متفاوت با متنارائه منطقی و متناسبطبقه بندی مفاهیمبخش پایانی کتابضمائم و پیوست هاواژه نامه هانمایهمنابع و ماخذتعریف محتوی اموزشیدانش سازمان یافته و اندوخته ای از اطلاعات مربوط به یک ماده درس ی است که مجموعه ای از واقعیت ها ،اصلاحات ، قوانین اصول و مفاهیم ،روش ها و مسائل مرتبط علمی را به صورت قابل درک برایگروه سنی خاص ارائه می نماید تا نیل به اهداف کلان اموزشی را میسر گرداند به چه منظوربرنامه ریزان درسی تحلیل کتاب درسی صورت می گیرد*1)تعیین سیاست ها و قوانین اموزشی*2) براورد و تامین امکانات    *3)فرصت های مناسب و متنوع یادگیری    *4) تربیت و اماده سازی نیروی انسانی متخصصان روان شناسی به چه منظوری دست به تحلیل می زنند*1) میزان تعامل و ارتباط فراگیران با متن درس       *2)ایجاد زمینه تلاش علمی فعال        *3) تفکر انتقادی و ایجاد روحیه خلاقتحلیل درسی چه کمکی به معلم می کند   *1) انتخاب روش تدریس   *2)انتخاب شیوه ارزشیابی   *3)ایجاد فرصت های جدید یادگیری   *4)تعیین تکلیف   *5)فعالیت های مکمل یادگیری تعریف جامع تحلیلیک روش علمی برای تشریح و ارزشیابی عینی و منظم پیام های اموزشی  جهت برقراری ارتباط که به دو صورت کمی و کیفی انجام می شود کاربرد تحلیل محتوی در سه زمینه*1) کاربرد توصیفی*2] کاربرد تحلیلی *3) کاربرد توسعه ایکاربرد توصیفی*1) شناخت و درک پدیده ها (جنبه های ظاهری کتاب *2)روابط بین پدیده ها و اجزای درونی انها کاربرد تحلیلی       *1) بررسی ارزش های حاکم و مورد پذیرش جامعه        *2)مطالعه و تحلیل اثرات محتوی درسی بر میزان تحقق اهداف شناختی –عاطفی روانی حرکتی در اموزش و پرورش       *3) تعریف و تبیین نقش های افراد ،نهادها و مفاهیم اجتماعی در کتب درسی       *4)اصول طراحی و سازماندهی محتوی اموزشی (ارتباط افقی و عمودی)کاربرد توسعه ای       *1) شناخت دقیق وضع موجود محتوی اموزشی       *2) تعیین وضع مطلوب محتوی اموزشی        *توجه با اسناد بالادستی و سندها و برنامه های موجود        *توجه به تجربیات اثر بخش در  نهاد اموزشیابعاد تحلیل کتب درسی    *1) بعد درونی:  الف ) بعد ظاهری ب) بعدمحتوی     *2) بعد بیرونی : الف ارتباط عرضی ب ) ارتباط طولی ویژ گی ها تحلیل کیفی        *1) اثرات کوتاه و بلند متون اموزشی بر ادراک-  بینش –و جهن بینی فرا گیران       *2)کشف الکوهای پنهان در بطن محتوی کتب اموزشی        *3) تطابق و ساز گاری کتاب درسی با اهداف و اصول        *4)د کشف ارتباط بین مفاهیم اشکار و پنهان انواع روش تحلیل کیفی محتوی      *1) روش تحلیل متون درسی ویلیام رومی      *2)تحلیل محتوی کتب درسی بر اساس شاخص خلاقیت گیلفورد      *3)تحلیل کتب درس بر اساس الکوی تفکر نقاد گریسون       *4) تحلیل محتوی کتاب درسی برمبنای حیطه های سه  گانه بلومتحلیل متون درسی ویلیام رومی       *موضاعات کتاب درسی به صورت اکتشافی مطرح شود       *یادگیری حقیقی نتیجه فعالیت یادگیرنده است       *محتوی روحیهکشف و تقویت کننده فعالیت باشد :محتوی فعال       *ایجاد کننده انگیزه برای یادگیری است       *محتوی به صورت مسئله بیان می شودتا فراگیر اطلاعات جمع اوری و سپس ازمایش و نتیجه گیری نماید       *محتوی کتب درسی خداقل اطلاعات ارائه کندویژگی ها محتوی فعال      *1)طرح سوالاتی که مستقیم پاسخ در متن نباشد      *2)طرح سوالاتی که موجب تمرکز شود و ایجاد انگیزه نماید      *3)با ارائه دیده گاه های متفاوت ومتضاد او را به تفکر نقاد وا می دارد      *4)فراگیران را پژوهش محور تربیت می کند      *5)روحیه کشف را در فرا گیران تقویت می کندشیوه تحلیل به صورت رومی       *شاخص: میزان در گیر کردن دانش اموز با موضوع و متن       *جمله ها بر دو نوع هستند:الف)لفظی ب) درکی        *لفظی شامل : دانشو اطلاعات جدید – جمع بندی و نتیجه گیری –سوالات همرا با پاسخ       *درکی شامل:جملات تعبیری و تفسیری-حل تمرین – سوالات تفکریتحلیل بر اساس شاخص فعالیت گیلفورد       *عناصر هوش انسان 150 عامل است       *اعمال ذهنی هوش:        *1)حافظه شناختی        *2) تفکر همکرا        *3) تفکر وا گرا       *4)تفکر ارزشیاب      *1)حافظه شناختی :ارائه مطالب و وقایع- حقایق و تعاریف      *2)تفکر همکرا:دانش اموز با شناخت مفاهیم و اطلاعات به پاسخ سوالات می پردازد اطلاعات + دانستنی های ذهنی=پاسخ از قبل طراحی شده      *3)تفکر واکرا:نمایان کننده تفکر ازاد ذهن است = خلاقیت  معلم با طرح سوال دانش اموز را ملزم به طرح ها و جواب های بدیع می کند      *4)تفکر ارزشیاب)فراگیر به ارزش گذاری و داوری در مورد دانسته های خود می پردازدعناصر تفکر واگرا    *1)سیال بودن : ارائه ایده ها و راحل های متنوع    *2)اصالت)تغییر دیده گاه نسبت به مسائل     *3)انعطاف پذیری:همه جانبه نگر بودن در مسائل تحلیل کتب درسی بر اساس تفکر نقاد گریسون       *چهار مرحله برای سنجش و ارزیابی از میزان ایجاد و تاکید بر تفکر        *1)اماده شدن        *2)جستجو و کشف       *3)ترکیب و جمع بندی        *4) راه حلتحلیل محتوی بر مبنای هدف های سه گانه بلوم   *1) حوزه شناختی   *2) حوزه عاطفی    *3) حوزه روانی حرکتی

تعاریف تحلیل محتوا :

بررسی نظام مند کمی و عینی از محتوای آشکار پیام است.

تحلیل محتوا نظام مند است= باید بداند از کجا حرکت می کند و به کجا می رود.

نمونه ای که انتخاب می کنیم محقق سو گیری و جهت گیری نکند. شانس انتخاب باید یکسان باشد.

مطالعه کمی است = یک کیفیت را باید با روش قانونمند به کمیت تبدیل کنیم. رابطه کمیت و کیفیت رابطه دورانی است .

عینی هست = به نظام متغیرهای ما بر می گردد. متغیر چیزی که تغییر می کند. اگر متغیرها درست تعریف نشود، کد گذار به یک اعداد و ارقام میرسد و فرد دیگر به نتیجه ای دیگر می رسد. تعاریف باید جامع عینی و دقیق باشد.

برلسون  در سال 1952 می گوید : تحلیل محتوا یک تکنیک تحقیقاتی برای توصیف عینی ، نظام مند و کمی از محتوای آشکار ارتباطات است.

وبر در سال 1990 می گوید :  تحلیل محتوا روش تحقیقی است که مجموعه ای از رویه ها را برای استنباط های معتبر از متن به کار می برد. این استنباط ها درباره فرستادندگان پیام ، پیام و مخاطب است.

رایف در سال 1998 می گوید : تحلیل محتوا کمی ، آزمون نظام مند و تکرار پذیر نمادهای ارتباطی است، که طی آن ارزشهای عددی بر اساس قوانین معتبر اندازه گیری به متن نسبت داده می شود. و سپس توسط روشهای آماری روابط بین آن ارزشها مورد تحلیل قرار میگیرد. این عمل به منظور توصیف محتوای ارتباطات است . طبق این تعاریف روش تحلیل محتوا دارای ویژگی های زیر است :

1-    عینیت

2-    تکرارپذیری

3-    کمیت

4-    نظام مند بودن

5-    اعتبار

6-    محتوای آشکار

 12- سه شکل اصلی تحلیل محتوا :

1-    توصیفی : به توصیف کمی محتوای آشکار یک متن می پردازد.

2-    استنباطی : در این تحلیل محتوا ، اعتقاد بر این است ، مشخصه های خاصی از یک متن ، با مشخصه های یک واقعیت اجتماعی ، مرتبط است . برای مثال رابطه بین محل پخش خبر و جهت گیری خبر. این تحلیل محتوا دارای فرضیه است.

3-    ارتباطی : در این تحلیل محتوا ، تمام مسیر ارتباطی بررسی می شود و به نتایجی درباره فرستنده ، گیرنده و محتوا می پردازد.

 13- کاربردهای تحلیل محتوا :

چه چیزی را چه کسی از چه طریقی به چه کسی می خواهد بگوید. (لاسول)

کاربرد تحلیل محتوا در دو دسته جای می گیرد:

·        بررسی ویژگی های محتوا = چرا ، چطور ، به چه کسی

·        نتیجه گیری درباره علل و آثار ارتباط = چرا ، توسط چه کسی ، چه تاثیری

در یک بررسی ترکیب فیلمهای انگلیسی فرانسوی و آمریکایی نشان داد، در فیلمهای انگلیسی بر این موضوع تاکید می شود که خطر در ذات انسان است و در انگیزه ویرانگری او . در فیلمهای فرانسوی مشخص شد، آرزوی های انسان با ماهیت زندگی مغایر است . در فیلمهای آمریکایی مشخص شد مخاطرات زندگانی در موقعیت های اجتماعی دیده می شود و بیشتر بر روی پیروزی تاکید می شود .

سایر معیارهای مربوط به تقسیم بندی از کاربرد تحلیل محتوا

الف ) از نظر سطح تحلیل : که یا توصیفی است یا استنباطی است .

ب) از نظر تعداد منابع : که یا مورد پژوهشی یا تطبیقی است .

ج) از نظر دوره زمانی : یا مقطعی یا تطبیقی یا روندپژوهی است.

انواع تحلیـل محتـوا ( تحلیل های کیفی و تحلیل های کمی )

11-1- تحلیل های کیفی: در ابتدای استفاده از این تکنیک ، دانشمندن بیشتر به بررسی کیفی محتواها می پرداختند امروزه نیز ابداع شیوه های کمی ، تحلیل های کیفی همچنین مورد استفاده است . در اینگونه بررسی های کیفی ، هدف آنست که تأثیر متن های مورد نظر بر روی گیرنده پیام ( خواننده ، شنونده ، بیننده ) سنجیده شود و این از آن طریق انجام می گیرد که محقق بار ارزشی مفاهیم و عبارت های بکار برده شده را بررسی و شمارش می کند به عبارت دیگر یک شیوه مهم و معمول از تکنیک تحلیل محتوا به شمارش مفاهیم و پیام هائی می پردازد که فرستنده پیام ابراز داشته است .

گاه تعدا این پیام ها خود گویای یک مطلب خاص هستند که در شرایط عادی جلب توجه نمی کنند ، اما مخاطب را بطور ناخودآگاه تحت تأثیر قرار می دهد و گاه نسبت تعداد این پیام ها با تعداد پیام های دیگر مقایسه می شود و از آن طریق اطلاعاتی به دست می آید .

11-1-1- شرایط کلی تحلیل محتوای کیفی :

اول) تعیین چهارچوب تئوریکی : در اینجا محقق می بایست ابتدا چهارچوب تئوریکی داشته باشد ، که بر اساس آن فرضیه ها و متغیرهای خود را مشخص سازد و سپس در پی یافتن روشی برآید که برای سنجش آن متغیر ها مناسب باشند .

دوم) نـمونـه گیـری: به اقتصادی مسئله مورد بررسی ، محقق باید متن هائی را گردآوری کند که در آنها بتوان مسئله مورد بررسی را به نحو قابل تعمیم تحلیل نمود .انتخاب این نمونه ها همواره به اقتضای مسئله مورد بررسی خواهد بود .

سوم) واحـد محتـوا: پس از نمونه گیری ، نوبت به تعین واحدهای سنجش می رسد . این واحدها می توانند لغات ، جملات ، سرمقاله ها ... باشند که ما می خواهیم بار ارزشی آنها را بسنجیم و یا بر اساس محتوایشان آنها را طبقه بندی کنیم .

- پنج واحد کاربردی در تحلیل محتوا:

تقریبا" همه بررسیهای تحلیل محتوایی یکی از پنج واحد زیر را به کار برده اند

الف ) کلـمه یـا نـماد : معمولا" کوچکترین واحدی است که در پژوهش تحلیل محتوایی به کار می رود به نظر می رسد کلمه ها و نمادها گسترده ترین کاربـرد را در بررسیـهای " سبک " " روان درمانی" " بازرسی ادبی " داشته اند .

ب ) مـوضـوع : از جنبه های بسیاری موضوع _– یعنی اظهاری واحد دربارۀ چیزی _– مفید ترین واحد تحلیل محتواست . تقریبا" کاربرد این واحد درپژوهشهای مربوط به تبلیغات ارزشها ، ایستارها ، اعتقادات و نظایر آن ضروری است . اشکال عمدۀ آن ، این است که معمولا" رمزگذاری موضوعها باعث اتلاف زمان می شود . همچنین اشکال دیگر این است که حدود آن به سادگی حدود کلمه ، پارگراف یا عنوان قابل تشخیص نیست .

ج ) شخصیت : اغلب درمورد بررسیهایی که دربارۀ ( محتوای ) افسانه ها ، نمایشنامه ها ، فیلمها ، برنامه های رادیویی و دیگر اشکال مطالب سرگرم کننده است ، از شخصیت متن به عنوان واحد مثبت استفاده می شود .پژوهشهایی که شخصیت را واحد ثبت قرار می دهند بر تحلیل ویژگی قومی ، اجتماعی ، اقتصادی ، زوجی ، روان شناختی دیگر ویژگیهای شخصیتها متمرکز شده است .

د ) جمله یا پاراگراف : به دلیل اینکه معمولا" واحدهایی دستوری تنظیم جمله یا پاراگراف قابل طبقه بندی در مقوله ای واحد نیستند به ندرت به عنوان واحد ثبت به کار می روند هنگامی که دقت اندازه گیری مهم باشد ، جمله یا پاراگراف به ندرت رضایتبخش است در این مورد احتمالا" از کلمه ها یا موضوع ها استفاده خواهد شد . از سوی دیگر ، هنگامی که فقط به اندازه گیری خام ویژگیهای محتوا در متن وسیعی از اطلاعات نیاز داشته باشیم . احتمالا" رمزگذاری جمله ها یا پاراگرافها بسیار سخت انجام می شود .

ه ) عنـوان : وقتی که قرار است مقاله ای کامل ، فیلم ، کتاب یا برنامه ای رادیوئی توصیف شود از عنوان برای واحد ثبت استفاده می کنیم . این واحد برای بیشتر پژوهشها بسیار ناخالص است و هنگامی که عنوانها بین دو مقوله قرار می گیرد ممکن است مشکلاتی ایجاد کند . تحلیل عنوان هنگامی نتایج جالبی به دنبال دارد که با مقوله هایی به کار رود که به خوبی تنظیم شده اند . ( هولستی . 1820 )

3- تهیه طبقه های تحلیل

واحدهای محتوا می بایست نظیر پاسخ های پاسخ گویان در تکنیک مصاحبه و یا واحدهای مشاهده در تکنیک مشاهده طبقه بندی شوند . بدین منظور همانند تکنیک مشاهده به طبقاتی نیازمندیم که واحدهای بررسی شده در یک متن را در آن طبقات یا رده ها دسته بندی کنیم . این طبقه بندی خصوصا" وقتی موردنیاز است که ما تحلیل خود را بر اساس یک تئوری بنا کرده باشیم و بخواهیم متغیرها و فرضیه های خود را بررسی نمائیم .طبقات محتواها باید دارای همان شرایطی باشند که در تکنیک مصاحبه و مشاهده نیز در نظر گرفته می شوند .

11-2- تحلیل های کمی :

مهمترین شیوه های کمی تحلیل محتوا عبارتند از :

تحلیل ارزشیابی               و                 تحلیل احتمال وقوع

11-2-1- تحلیل ارزشیابی: هدف از تحلیل ارزشیابی آنست که با تحلیل کمی متن مورد بررسی ، بتوان به نوع گرایش و ارزش گذاریهای تولید کننده پی برد این کار از آن طریق انجام می گیرد که :

اولاً واحدهای محتوائی و علائم زبانی ( لغات و جملات .. ) که دارای بار ارزشی هستند ، شمرده و

ثانیاً جهت بار ارزشی و ثالثاً شدت بار ارزشی آنها تعیین شوند .(واحد، جهت، شدت).